Той — тек тамада мен дастархан ғана емес. Әр мерекенің артында ғасырлар бойы келе жатқан салт-дәстүрлер тұр, олардың әрқайсысының өз мәні, өз реті және өз «жүргізушісі» бар. Той дайындап жатсаңыз — үйлену тойы ма, әлде бала тойы ма — не болып, не үшін өтіп жатқанын түсінген жөн: сонда мереке жеке нөмірлердің жиынтығы емес, тұтас әңгімеге айналады. Негізгі салттарды қарастырайық: құда түсуден бастап баланың алғашқы қадамына дейін.

Құда түсу — бәрі содан басталады

Той циклін құда түсу ашады. Күйеу жігіт пен қалыңдықтың ата-аналары ресми түрде танысып, ең маңыздысын келіседі: қайда әрі қашан тойлау, қанша қонақ болатыны, шығынды қалай бөлісу. Бұл — болашақ тойдың алғашқы «жоспарлау» кездесуі, ол банкеттен әлдеқайда бұрын өтеді.

Осы кезеңде жиі сырға салу дәстүрі де өтеді: қалыңдыққа сырға тағады, содан кейін қыз ресми түрде айттырылған болып саналады. Бұрын құдалық бірнеше барыс-келіске созылатын, бүгінде отбасылар оны бір жылы кездесуге біріктіреді.

Қыз ұзату — қалыңдықты шығарып салу

Қыз ұзату той — қалыңдықты туған үйінен шығарып салу, оны қалыңдық жағы ұйымдастырады. Бұл — негізгі тойдан бірнеше күн (немесе апта) бұрын өтетін жеке мереке, ол әрдайым ерекше сезімге толы: жақындары қызын жаңа отбасына аттандырар алдында қоштасады.

Күйеу жігіт пен құдалар (бас құда мен құдалар, әдетте 5–7 адам) қалыңдыққа сыйлықпен келеді, ал қыздың әкесі жаңа құдаларға киіт кигізеді. Қыз ұзату — сценарийі, дастарқаны мен жүргізушісі бар толыққанды той болғандықтан, оған да негізгі тойдай мұқият банкет залы мен тамада таңдалады.

Неке қию — неке қиылатын салт

Неке қию — имам (бұрын молда) жүргізетін діни неке салты. Жастардан келісімін сұрап, дұға оқылады, осылайша неке мұсылманша қиылған болып саналады. Әдетте неке қию шулы банкеттен бөлек, отбасының тар ортасында өтеді.

Беташар — үйлену тойының жүрегі

Беташар сөзбе-сөз «бетті ашу» дегенді білдіреді — бұл, бәлкім, қазақ тойындағы ең таныс салт. Мәні: күйеу жағы келінмен әлі таныс емес, оны салтанатпен «таныстырады».

Ақын немесе жыршы домбыраға қосып беташар жырын айтады — онда күйеудің сыйлы туыстарын атап, құрметпен таныстырып, жаңа түскен келінді сәлем беруге шақырады. Оған жауап ретінде күйеудің туыстары, достары мен әріптестері көрімдік береді — келінді бірінші көру құрметі үшін сыйлық. Соңында ақын домбырамен келіннің бетіндегі шәлісін ашады, ал енесі оны сүйіп, бақыт тілейді.

Беташар екі адамға сүйенеді: сәтті құратын тамада-жүргізушіге және домбыралы әншіге. Жақсы ақын залдан кем түспейді — дәл сол салтты кештің шарықтау шегіне айналдырады, сондықтан ұлттық салт орындаушылары мен музыканттарды алдын ала таңдаған жөн.

Тұсау кесу — баланың алғашқы қадамы

Барлық той үйленуге қатысты емес. Тұсау кесу — бала алғашқы қадам басқанда өткізілетін салт (біреуде бір жасқа таяу, біреуде ерте не кеш). «Тұсау» — бау, «кесу» — кесу дегені.

Балақайдың аяғын шексіздіктің белгісі — сегіз түрінде түрлі-түсті жіппен байлап, ақ жол атты ақ матамен жүргізеді. Тұсауды алдын ала таңдалған адам кеседі — сыйлы, өмірде орныққан, жақсы мінезді әрі жолы болған жан: баланың жолы тұсауын кескен адамдай сәтті болады деп сенеді. Содан соң балақайдың жолына шашу — кәмпит пен ұсақ ақша шашылады. Тұсау кесу — жүргізушісі мен ойластырылған сценарийіне лайық жылы отбасылық мереке.

Салтты кім жүргізеді

Тойдың реті мен көңіл күйін жүргізуші ұстайды: тамада салттарды бір кешке жалғап, тайминг пен қонақтарды бақылайды. Беташарды домбыралы ақын не жыршы, неке қиюды имам жүргізеді, ал тұсау кесуде тұсауды сыйлы қонақ кеседі. Мұндағы басты тұлға — салтты шынымен білетін тамада: ол ретін айтып, сөзін тауып, маңызды сәтті «сылбыратпайды».

Той дайындасаңыз — үйлену тойы ма, әлде бала тойы ма — салтты лайықты жүргізетін адамнан бастаңыз. toibook.kz каталогынан тамада мен жүргізушілерді және ұлттық салт мамандарын қарап, мерекеңізді әрі әдемі, әрі шынайы ететіндерді таңдаңыз.